Rehber · 9 dk okuma
Masal nedir?
Masal, halkın yarattığı, ağızdan ağıza ve kuşaktan kuşağa aktarılan, olağanüstü kişilerin başından geçen olağanüstü olayları anlatan edebî bir türdür. Yeri ve zamanı belirsizdir, genellikle “Bir varmış, bir yokmuş” gibi bir tekerlemeyle başlar ve sonunda iyiler kazanır.
Yazan: Pyxino ·

Bu sayfada
Masalın özellikleri
Masalın özellikleri şunlardır: halkın ortak ürünüdür, tekerlemeyle başlar, yeri ve zamanı belirsizdir, olağanüstü olaylar anlatır ve iyiliği kazandırır.
- Halkın ortak ürünüdür.Söyleyeni belli değildir. Ağızdan ağıza, kuşaktan kuşağa aktarılır, sonra yazıya geçirilir.
- Tekerlemeyle başlar.“Bir varmış, bir yokmuş” gibi kalıp sözler dinleyiciyi masal dünyasına çağırır.
- Yer ve zaman belirsizdir.“Evvel zaman içinde”, “bir memleketin birinde”: nerede, ne zaman olduğu bilinmez.
- Olağanüstü olaylar vardır.Hayvanlar konuşur, insanlar kılık değiştirir; devler, periler ve cinler işe karışır.
- İyi ile kötü karşılaşır.Sonunda iyilik üstün gelir: iyiler ödüllendirilir, kötüler cezasını bulur.
- Üç sayısı sık görülür.Padişahın üç oğlu, üç kardeş dev: olaylar ve kişiler çoğu kez üçlü bir düzenle gelir.
Dili yalın ve durudur, ayrıntılı betimlemeye yer vermez. Çoğunlukla öğrenilen geçmiş zamanla anlatılır: “varmış, gitmiş, görmüş”.
Türk Dil Kurumu’nun Güncel Türkçe Sözlük’ü masalı “genellikle halkın yarattığı, hayale dayanan, sözlü gelenekte yaşayan” ve olağanüstü olayları anlatan edebî tür olarak tanımlar. Halkbilimci Pertev Naili Boratav’a göre masal, tamamen hayal ürünü, gerçekle ilgisiz ve anlattıklarına inandırma iddiası olmayan, nesirle söylenmiş kısa bir anlatıdır.
Sözcük Arapça “mesel”den gelir. Türk dünyasında başka adları da vardır: Azerbaycan’da nağıl, Orta Asya’da erteg ya da ertegi. Kahramanlar bir değeri temsil eder: Keloğlan şansı ve zekâyı, üvey anne zulmü, Köse hainliği.
Masalın bölümleri nelerdir?
Masalın beş bölümü vardır: döşeme, serim, düğüm, çözüm ve dilek. Okullarda masal planı bu beş bölümle öğretilir; örneklerin çoğu aşağıdaki Keloğlan masalından.
| Bölüm | Ne olur? | Örnek |
|---|---|---|
| Döşeme | Dinleyicinin ilgisini çeken tekerleme bölümü. | “Bir varmış, bir yokmuş. Tanrı’nın kulu çokmuş.” |
| Serim | Kişiler tanıtılır, olaya girilir. | “Memleketin birinde, vaktin bir zamanında, bir Keloğlan’la bir nenesi varmış.” |
| Düğüm | Olaylar gelişir, çatışma ortaya çıkar, iyiler ve kötüler belirginleşir, merak artar. | Devler altını vermemek için Keloğlan’dan kurtulmaya çalışır. |
| Çözüm | Çatışma çözülür: iyiler kazanır, kötüler cezasını bulur. | Devler korkup altını verir, Keloğlan evine döner. |
| Dilek | Masal, iyi dilek bildiren kalıp sözlerle biter. | “Onlar ermiş muradına, biz çıkalım kerevetine.” |
Bazı kaynaklar bunları üç parçada toplar: masalın başı, masalın kendisi, masalın sonu. Her masalda her bölüm bulunmayabilir.
Masal tekerlemesi nedir?
Masal tekerlemesi, masalın başında, ortasında ve sonunda söylenen kalıp sözdür. Birbiriyle ilgisiz sözcükler bir araya gelir, kulağa hoş gelir, gülümsetir. Dinleyici böylece “burada her şey olabilir” diye anlar ve masala hazırlanır.
- Başta: “Bir varmış, bir yokmuş.” Bir de ünlü olanı: “Evvel zaman içinde, kalbur saman içinde, deve tellal iken, pire berber iken, ben anamın beşiğini tıngır mıngır sallar iken...”
- Ortada: “Az gitmiş, uz gitmiş, dere tepe düz gitmiş.”
- Sonda: “Onlar ermiş muradına, biz çıkalım kerevetine.” “Gökten üç elma düşmüş: biri kahramana, biri anlatana, biri de dinleyenlere.”
Bir dakikada bir masal: Keloğlan ile Devler
Keloğlan ile Devler, küçük bir delikanlının devleri gücüyle değil aklıyla yendiği bir Türk masalıdır.
Bir varmış, bir yokmuş. Keloğlan öyle tembelmiş ki nenesi sonunda onu evden kovmuş. Keloğlan kendine tahta bir kılıç yontmuş. Yolda kel başına üşüşen on sineği bir vuruşta öldürmüş, kılıcının üstüne de “Bir vuruşta on arslan öldüren Keloğlan” yazmış.
Az gitmiş, uz gitmiş, dere tepe düz gitmiş, devlere rastlamış. Yazıyı gören devler ürkmüş. Keloğlan onlardan bir çuval altın istemiş. Devler ondan kurtulmak için iki gece yatağına saldırmış, ama Keloğlan yorganın altına bir kütük koyup saklanmış. Sabah “Birazcık pire vardı” deyince devlerin aklı başından gitmiş.
Son olarak gülle atma yarışı açmışlar. Keloğlan gülleyi yerden bile kaldıramayacağını anlayınca dört yana bakınıp “Arkaya atsam gerek” demiş. Arkada kardeşleri olan devler korkup onu durdurmuş, altını deveye yükleyip vermiş. Keloğlan altını nenesine vermiş, konu komşuya ziyafet hazırlatmış. Anlatan da şakayla bitirir: “Ben de gittim bu doyuma... Eli boş, karnı aç geldim.”
Masalın bütün özellikleri burada: tekerlemeler, devler, üç kez sınanan kahraman ve gücüyle değil aklıyla kazanan bir delikanlı.
Kıssadan hisse Küçük görünen de aklını kullanırsa güçlüyü yener.
Tahir Alangu’nun Keloğlan Masalları kitabındaki “Keloğlan ile Devler”den kısaltarak anlattık.
Keloğlan, Türk masallarının millî tipi sayılır. Adını başında saçı olmamasından alır. Çoğu masalda yaşlı annesiyle, kimi zaman nenesiyle yaşayan yoksul bir delikanlıdır. Azerbaycan’da Keçel, Kazakistan’da Taşza Bala, Kırım’da Tazoğlan adıyla bilinir.
Masal türleri nelerdir?
Masal türleri ders kaynaklarında genellikle dörde ayrılır: hayvan masalları, asıl masallar, güldürücü masallar ve zincirleme masallar.
| Tür | Özelliği | Örnek |
|---|---|---|
| Hayvan masalları | Hayvanlar insan gibi davranır. Asıl masallardan kısadır, ibret vermek için anlatılır. Fabl da denir. | Bey ile Horoz, Keloğlan ile Eşeği |
| Asıl masallar | Hayal ürünüdür, kalıp sözlerle anlatılır, inandırma iddiası yoktur. Anlatıcısına “masal anası” ya da “masal ninesi” denir. | Keloğlan ile Devler |
| Güldürücü masallar | Fıkraya yakındır, nükte ve yalanlamalar içerir. | Nasreddin Hoca fıkraları |
| Zincirleme masallar | Küçük olaylar zincir gibi birbirine bağlanır. Küçük çocuklar çok sever. | Sırça Köşk |
Vikipedi’nin aktardığına göre Antti Aarne 1910’da masalları hayvan masalları, asıl halk masalları ve fıkralar diye ayırdı, Stith Thompson bu listeyi genişletti. Pertev Naili Boratav ise Türk masallarını beş grupta topladı: olağanüstü masallar, hayvan masalları, güldürücü masallar, yalanlamalar ve zincirleme masallar, fıkra ve latifeler.
Kısa masal örnekleri nelerdir?
Kısa masal örnekleri arasında Keloğlan masalları, Binbir Gece’den Ali Baba ve Kırk Haramiler, Üç Küçük Domuzcuk ve Kırmızı Başlıklı Kız vardır.
| Masal | Konusu | Kaynağı |
|---|---|---|
| Keloğlan ile Dev Anası | Keloğlan dev anasını aklıyla atlatır. Kaçarken kurbağa, kaplumbağa ve küçücük bir kirpi ona yardım eder. | Boratav, Az Gittik Uz Gittik (1969) |
| Keloğlan Hiç Alıyor | Annesi onu tuz almaya yollar. Ne alacağını unutmamak için yol boyu bir söz tekrarlar, her yeni söz başına yeni bir iş açar. | Alangu, Keloğlan Masalları |
| Ali Baba ve Kırk Haramiler | Yoksul oduncu “Açıl susam açıl” sözüyle haramilerin mağarasını açar. Evin zeki hizmetçisi haramilerin planlarını bozar. | Binbir Gece Masalları |
| Üç Küçük Domuzcuk | Üç kardeş samandan, çalıdan ve tuğladan üç ev yapar. Kurdu yalnızca sağlam ev durdurur. | İngiltere |
| Kırmızı Başlıklı Kız | Kurt, ninesine giden kızı yolda kandırır. Masal, dikkatli olmanın önemini anlatır. | Grimm Kardeşler |
Türk masallarını kimler derledi?
Türk masallarını derleyenlerin başında Ignácz Kunos, Pertev Naili Boratav, Eflatun Cem Güney ve Tahir Alangu gelir. Uygur döneminden Kalyanamkara ve Papamkara, masal özelliği gösteren ilk eserler arasında sayılır. Macar Türkolog Ignácz Kunos, Türk masallarını 1887-1907 arasında beş cilt olarak yayımladı.
- Pertev Naili Boratav (1907-1998). Zaman Zaman İçinde (1958) ve Az Gittik Uz Gittik (1969) onun kitaplarıdır. Wolfram Eberhard ile hazırladığı Typen türkischer Volksmärchen (1953), Türk masal tiplerinin kataloğudur.
- Eflatun Cem Güney (1896-1981). Öğretmen, derleyici ve masal yazarı, bilinen adıyla “Masalcı Baba”. Radyodaki Bir Varmış Bir Yokmuş programıyla masalları evlere taşıdı.
- Tahir Alangu ve Naki Tezel. Alangu’nun Keloğlan Masalları (1967) ve Tezel’in Türk Masalları bilinen derlemelerdendir.
Keloğlan’ın devle mücadelesi, 100 Temel Eser’deki beş masal kitabında beş ayrı biçimde anlatılır: anlatan değiştikçe masal da değişir.
Dünyada da benzer derlemeler vardır: Hindistan’da Pançatantra, Arap dünyasında 18. yüzyılda Antoine Galland’ın Avrupa’ya tanıttığı Binbir Gece Masalları, Almanya’da Grimm Kardeşler’in 1812’den itibaren yayımladığı Çocuk ve Yuva Masalları.
Masal, fabl, efsane ve hikâye arasındaki farklar nelerdir?
Masal kurmacadır ve herhangi bir yerde geçebilir; fablın asıl amacı ders vermektir, efsane gerçek kabul edilir, hikâyenin ise yazarı bellidir.
| Tür | Nedir? | Kahramanları | Gerçek sayılır mı? | Örnek |
|---|---|---|---|---|
| Masal | Olağanüstü olayları anlatan, hayal ürünü halk anlatısı | Devler, periler, padişahlar, Keloğlan, hayvanlar | Hayır, kurmacadır | Keloğlan ile Devler |
| Fabl | Ders vermek için anlatılan, öğütle biten kısa tür, genellikle manzum | Çoğunlukla hayvanlar | Hayır, amaç öğüt vermektir | Tavşan ile Kaplumbağa |
| Efsane | Belli bir yere, kişiye ya da olaya bağlanan halk anlatısı | Çoğunlukla insanlar | Evet, anlatan da dinleyen de gerçek kabul eder | Kızkalesi Efsanesi |
| Hikâye | Gerçek ya da gerçeğe yakın bir olayı anlatan kısa düzyazı, yazarı bellidir | Günlük hayattan kişiler | Gerçeğe benzer | Ömer Seyfettin, Kaşağı |
Ayırmanın en kolay yolu iki soru sormaktır: “Bu gerçekten olmuş gibi mi anlatılıyor?” ve “Asıl amaç ders vermek mi?” Efsane ilk soruya evet der: halkbilimci William Bascom’a göre efsane gerçek kabul edilir ve bildiğimiz dünyada, yakın geçmişte geçer. Fabl ikinci soruya evet der. Mit de gerçek kabul edilir, ama kutsaldır ve başka bir dünyada geçer.
Fabl serim, düğüm, çözüm ve öğüt bölümlerinden oluşur, öğüt çoğu kez bir atasözüyle verilir. Türk edebiyatının ilk fabl örneği Şeyhî’nin 15. yüzyılda yazdığı Harnâme’dir.
Hikâye örnekleri nelerdir?
En bilinen hikâye örnekleri arasında Ömer Seyfettin’in Kaşağı’sı ve Sait Faik Abasıyanık’ın Semaver’i vardır. Hikâyenin yazarı bellidir, masalın sahibi ise halktır. Okullarda hikâye iki tarzla öğretilir:
| Özellik | Olay hikâyesi (Maupassant tarzı) | Durum hikâyesi (Çehov tarzı) |
|---|---|---|
| Yapısı | Bir olayı serim, düğüm ve çözüm sırasıyla anlatır. | Günlük hayatın bir kesitini anlatır, giriş ve sonuç bölümü yoktur. |
| Sonu | Çoğunlukla çarpıcıdır. | Sürpriz yoktur, belli bir sonucu olmayabilir. |
| Yazarları | Ömer Seyfettin, Refik Halit Karay, Reşat Nuri Güntekin | Memduh Şevket Esendal, Sait Faik Abasıyanık |
| Örnek | Kaşağı: bir çocuk, kırdığı kaşağının suçunu kardeşinin üstüne atar, sonra büyük pişmanlık duyar. | Semaver: fabrika işçisi Ali, annesinin sabah kaynattığı semaverin başında hayal kurar. |
TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre modern hikâye Türk edebiyatında 19. yüzyılın son çeyreğinde ortaya çıktı. Ahmed Midhat Efendi’nin Letâif-i Rivâyât dizisinin ilk beş hikâyesi 1870’te yayımlandı. Ömer Seyfettin ise hikâyeyi meslek hâline getiren ilk yazar olarak anılır.
Masal kaç yaşında okunur, evde ve sınıfta nasıl kullanılır?
Çocuk edebiyatı kaynaklarına göre masal yaşı 3-4 yaşlarında başlar; evde ve sınıfta masal, hayal gücü, değerler ve dil becerileri için kullanılır. Charlotte Bühler masal yaşını 4-8 yaş arası olarak belirler. Seçerken korku ve şiddet öğelerinin nasıl sunulduğuna bakın.
- Hayal gücü ve değerler için. Olağanüstü olaylar hayal gücünü geliştirir; dürüstlük, cesaret ve sabır gibi değerleri konuşmaya kapı açar.
- Söz varlığı için. Kalıp sözleri ve eski sözcükleri birlikte arayın, anlamlarını konuşun.
- Karşılaştırma için. Aynı Keloğlan masalının iki anlatımını okutup “Ne değişmiş?” diye sorun.
- Anlatma için. Çocuktan bildiği bir masalı kendi tekerlemesiyle anlatmasını isteyin.
Beş adımda masal nasıl yazılır?
Masal yazmak için bir kahraman seçin, bir tekerleme yazın, önüne olağanüstü bir engel koyun, onu üç kez sınayın ve masalı bir dilekle bitirin.
- Kahramanını seç. Keloğlan gibi küçük ama akıllı biri olsun.
- Bir tekerleme yaz. “Bir varmış, bir yokmuş” ile başla, sonra kendi uydurduğun komik sözleri ekle.
- Olağanüstü bir engel koy. Bir dev, konuşan bir hayvan, büyülü bir nesne.
- Üç kez sına. Her seferinde iş biraz daha zorlaşsın.
- İyiliği kazandır, dilekle bitir. Sorunu aklıyla çözsün. Sonra “Gökten üç elma düşmüş” gibi bir dilek sözüyle bitir.
Benim masalım
- Masalımın adı:
- Giriş tekerlemem (döşeme):
- Kahramanım ve özelliği (serim):
- Olağanüstü varlık ya da nesne:
- Kahramanımın sorunu (düğüm):
- Üç deneme: birinci, ikinci, üçüncü
- Sorun nasıl çözüldü? (çözüm)
- Bitiş sözüm (dilek):
pyxino.com
Hangi masalları birlikte okuyabilirsiniz?
Sorular
Masalın özellikleri nelerdir?
Masalın söyleyeni belli değildir ve masal sözlü gelenekten gelir. Tekerlemeyle başlar, yeri ve zamanı belirsizdir, olağanüstü kişi ve olaylar anlatır. İyi ile kötü karşılaşır ve iyilik kazanır; dili yalındır.
Masalın bölümleri nelerdir?
Masalın beş bölümü vardır: döşeme (tekerleme), serim (kişiler tanıtılır), düğüm (çatışma ortaya çıkar), çözüm (iyiler kazanır) ve dilek (“Onlar ermiş muradına” gibi kalıp sözler).
Masal ile efsane arasındaki fark nedir?
Masal kurmacadır, yeri ve zamanı belirsizdir, inandırma iddiası yoktur. Efsane ise gerçek kabul edilir ve belli bir yere, kişiye ya da olaya bağlanır, Mersin’deki Kızkalesi efsanesi gibi.
Masal ile fabl arasındaki fark nedir?
Fablın asıl amacı ders vermektir: kahramanları çoğunlukla hayvandır, genellikle manzumdur ve bir öğütle biter. Masalda ise olağanüstü olaylar öne çıkar ve öğüt açıkça söylenmek zorunda değildir.
Hikâye ile masal arasındaki fark nedir?
Hikâyenin yazarı bellidir, olayları gerçek ya da gerçeğe yakındır. Masalın söyleyeni belli değildir, olayları olağanüstüdür, yeri ve zamanı belirsizdir. Ömer Seyfettin’in Kaşağı’sı bir hikâye, Keloğlan ile Devler bir masaldır.




